چرا بعضی آدم‌ها معتاد به چیزی می‌شن بعضی ها نه؟

محیط فقط «خونه و خانواده» نیست

وقتی از محیط حرف می‌زنیم، منظورمون فقط این نیست که پدر و مادر یه نفر چطور بودن یا توی چه خانواده‌ای بزرگ شده.

محیط خیلی گسترده‌تر از این حرف‌هاست.

می‌تونه شامل این چیزها باشه:

• دوستایی که باهاشون وقت می‌گذرونی،
• دانشگاه یا خوابگاه،
• محیط کار،
• رابطه عاطفی،
• اینکه چقدر به یه ماده یا رفتار دسترسی داری،
• چیزهایی که توی جامعه عادی یا قابل‌قبول حساب می‌شن،
• فشار مالی،
• تنهایی،
• استرس طولانی‌مدت،
• و حتی تکنولوژی‌ای که هر روز چند ساعت باهاش سر و کار داری.

مثلاً کسی که توی محیط کاری‌ایه که الکل خوردن بخش عادی مهمونی‌ها و ارتباطات کاریه، توی شرایط یکسانی با کسی نیست که تقریباً هیچ‌کس دوروبرش الکل نمی‌خوره.

یا فرض کن یه نفر می‌خواد مصرف پورنش رو کنترل کنه، ولی هر شب چند ساعت تنهاست، گوشی کنارش هست و اینترنت هم بدون هیچ محدودیتی در دسترسه.

شرایط این آدم با کسی که برنامه روزانه مشخص داره، بیشتر با آدم‌ها در ارتباطه و دسترسی‌ش هم محدودتره، یکی نیست.

این دوتا عملاً توی یه «زمین بازی» زندگی نمی‌کنن.

این حرف به این معنی نیست که بگیم فرد هیچ مسئولیتی نداره و همه‌چیز تقصیر محیطه.

معنیش فقط اینه که رفتار آدم‌ها توی خلأ اتفاق نمی‌افته.

محیط می‌تونه بعضی رفتارها رو خیلی راحت‌تر کنه، یا برعکس، انجام دادنشون رو سخت‌تر کنه.

محیط می‌تونه شروع یه رفتار رو راحت‌تر کنه

برای اینکه کسی به یه ماده وابسته بشه، اول باید اصلاً اون ماده وارد زندگیش شده باشه.

کسی که هیچ‌وقت یه ماده رو امتحان نکرده، طبیعتاً نمی‌تونه به همون ماده وابسته بشه.

برای همین چیزهایی مثل اینکه چقدر به اون ماده دسترسی داری، دوستات مصرف می‌کنن یا نه و اصلاً مصرف توی محیطی که توش زندگی می‌کنی چقدر عادیه، می‌تونن روی شروع مصرف خیلی اثر بذارن.

جالبه که پژوهش‌های ژنتیک اعتیاد هم تقریباً همین رو نشون می‌دن.

به نظر می‌رسه توی مراحل اول، مثلاً اینکه یه نفر اصلاً مصرف رو شروع بکنه یا نه، محیط نقش خیلی مهمی داشته باشه.

اما وقتی مصرف شروع شد، اینکه چه کسی بیشتر ادامه می‌ده، مصرفش شدیدتر می‌شه یا در نهایت دچار اختلال می‌شه، تفاوت‌های ژنتیکی هم می‌تونن پررنگ‌تر بشن.

این تفاوت خیلی مهمه.

ممکنه یه نفر از نظر ژنتیکی آمادگی بیشتری برای درگیر شدن با اعتیاد داشته باشه.

ولی اگه اون ماده هیچ‌وقت در دسترسش قرار نگیره، ممکنه این آسیب‌پذیری اصلاً هیچ‌وقت خودش رو نشون نده.

از اون طرف، وقتی یه ماده خیلی راحت در دسترسه و مصرفش هم بین آدم‌های دوروبر عادی شده، آدم‌های بیشتری وارد ماجرا می‌شن و طبیعتاً تعداد بیشتری هم ممکنه به مشکل بخورن.

یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های تاریخی: هروئین و سربازهای جنگ ویتنام

یکی از مثال‌های خیلی جالب درباره نقش محیط، مربوط به سربازهای آمریکایی توی جنگ ویتنامه.

اون زمان مصرف هروئین بین بخشی از سربازها به شکل قابل‌توجهی بالا رفته بود.

Lee Robins و همکارهاش این موضوع رو بررسی کردن و دیدن حدود ۲۰ درصد از افرادی که توی مطالعه بودن، در ویتنام علائم وابستگی به مواد افیونی داشتن.

تا اینجای ماجرا شاید خیلی عجیب نباشه.

قسمت عجیب، بعد از برگشتن سربازها به آمریکا اتفاق افتاد.

انتظار می‌رفت خیلی از این آدم‌ها بعد از برگشت هم همچنان درگیر مصرف شدید و وابستگی بمونن.

ولی برای خیلی‌ها این اتفاق نیفتاد.

بعد از برگشت، مصرف شدید برای تعداد زیادی از سربازها ادامه پیدا نکرد و میزان برگشت به وابستگی خیلی کمتر از چیزی بود که انتظار می‌رفت.

بعدها پژوهشگرها به این ماجرا برگشتن و دیدن عواملی مثل دسترسی به مواد، قیمت، فضای اجتماعی و شرایط زندگی می‌تونن روی ادامه پیدا کردن اعتیاد اثر جدی بذارن.

البته این داستان بعضی وقت‌ها زیادی ساده تعریف می‌شه و ازش این نتیجه رو می‌گیرن:

«فقط محیطت رو عوض کن و اعتیادت تموم می‌شه.»

نه، ماجرا این‌قدر ساده نیست.

بعضی از سربازها بعد از برگشت همچنان مشکل داشتن.

سابقه قبل از جنگ، تفاوت‌های فردی، مصرف مواد دیگه و کلی عامل دیگه هم توی نتیجه نقش داشتن.

ولی این مطالعه یه نکته خیلی مهم رو نشون داد:

وقتی محیط زندگی یه آدم واقعاً عوض می‌شه، چیزهایی که اون رفتار رو تحریک و تقویت می‌کردن هم ممکنه عوض بشن.

و همین می‌تونه مسیر رفتار رو تغییر بده.

یک محیط واحد روی همه یه اثر نمی‌ذاره

اینجا ماجرا یه کم پیچیده‌تر می‌شه.

فرض کن ده تا نوجوان وارد جمعی می‌شن که توش سیگار یا الکل خیلی رایجه.

آیا همه‌شون دقیقاً یه واکنش نشون می‌دن؟

نه.

یکی شاید اصلاً خوشش نیاد.

یکی گهگاهی مصرف کنه.

یکی دیگه ممکنه خیلی زود مصرفش بیشتر و بیشتر بشه.

یعنی محیط مهمه، ولی آدم‌ها کپی همدیگه نیستن.

اینجاست که چیزی به اسم تعامل ژن و محیط مهم می‌شه.

Gene × Environment یعنی ممکنه یه آسیب‌پذیری ژنتیکی توی یه محیط خیلی خودش رو نشون بده و توی یه محیط دیگه خیلی کمتر.

مثلاً ممکنه یه نفر از نظر ژنتیکی ریسک بالاتری داشته باشه، ولی توی محیطی زندگی کنه که دسترسی کمه و مصرف هم عادی نیست. در این شرایط شاید اون آسیب‌پذیری خیلی خودش رو نشون نده.

ولی همون آدم اگه وارد محیطی بشه که دسترسی خیلی راحته، اطرافیانش زیاد مصرف می‌کنن و فشار اجتماعی هم بالاست، ممکنه شرایط فرق کنه.

البته اینجا یه نکته مهم هم هست.

پژوهش درباره تعامل دقیق ژن و محیط ساده نیست.

مخصوصاً وقتی کسی بخواد بگه «این ژن مشخص، توی این محیط مشخص، حتماً این نتیجه رو می‌ده»، شواهد همیشه اون‌قدر قوی و قابل‌تکرار نیستن.

پس بهتره از چند مطالعه محدود، برای یه آدم مشخص نتیجه قطعی نگیریم.

یعنی مدل ما این نیست:

«ژن A + دوست بد = اعتیاد.»

مدل واقعی خیلی شلوغ‌تر از این حرف‌هاست:

کلی تفاوت زیستی کوچک + تجربه‌های رشد + محیط + استرس + دسترسی + یادگیری + روابط + رفتار خود فرد.

پس اگه محیط مهمه، چرا همه آدم‌های یه جمع معتاد نمی‌شن؟

چون «در معرض یه چیز بودن» با «واکنش نشون دادن بهش» یکی نیست.

دو نفر ممکنه یه ماده رو امتحان کنن، ولی تجربه‌شون از هم کاملاً فرق داشته باشه.

دو نفر ممکنه هر دو اضطراب داشته باشن.

یکی کم‌کم یاد می‌گیره با ورزش، حرف زدن، استراحت یا حل مسئله خودش رو آروم کنه.

اون یکی می‌فهمه الکل ظرف چند دقیقه حالش رو عوض می‌کنه.

یا دو نفر وارد یه بازی آنلاین می‌شن.

برای یکی بازی فقط یه سرگرمیه.

برای اون یکی کم‌کم می‌شه مهم‌ترین جایی که توش احساس موفقیت می‌کنه، با بقیه ارتباط داره و از فشار زندگی فاصله می‌گیره.

اینجاست که عوامل دیگه هم مهم می‌شن:

• سلامت روان،
• تکانشگری،
• اینکه فرد چقدر بلده احساساتش رو مدیریت کنه،
• اینکه توی زندگیش هدف و جهت داره یا نه،
• کیفیت رابطه‌هاش،
• خواب،
• فشار روانی،
• اینکه جایگزین‌های سالم و لذت‌بخش داره یا نه،
• و تجربه‌هایی که تا امروز از زندگی گرفته.

برای همینه که سؤال «علت اعتیاد چیه؟» معمولاً یه جواب یک‌خطی نداره.

یه اشتباه رایج: «من ژنتیکی‌ام، پس دیگه کاری نمی‌شه کرد»

گاهی آدم وقتی درباره نقش ژنتیک می‌خونه، به‌جای اینکه اطلاعات بیشتری پیدا کنه، ناامید می‌شه.

مثلاً با خودش می‌گه:

«پدرم معتاد بوده، منم آخرش همین می‌شم.»

«خانواده ما کلاً این‌طوریه.»

«مغز من از اول مشکل داشته.»

ولی علم همچین چیزی نمی‌گه.

ریسک ژنتیکی یعنی شانس و احتمال برای همه یکسان نیست.

نه اینکه آینده از قبل نوشته شده باشه.

حتی اختلال‌هایی که بخش وراثتی قابل‌توجهی دارن، باز هم تحت‌تأثیر محیط و رفتار قرار می‌گیرن.

اتفاقاً اگه بدونی آسیب‌پذیریت بیشتره، می‌تونی بعضی تصمیم‌ها رو جدی‌تر بگیری.

مثلاً کسی که توی خانواده‌ش سابقه شدید اختلال مصرف الکل وجود داره، شاید بخواد رابطه خودش با الکل رو خیلی جدی‌تر از بقیه زیر نظر بگیره.

شبیه کسی که می‌دونه سابقه بیماری قلبی توی خانواده‌ش زیاده.

این اطلاعات قرار نیست بهش بگه:

«دیگه تموم شد.»

قرارِ فقط بگه:

«یه سری چیزها برای من مهم‌تر از بقیه‌ان و بهتره بیشتر حواسم بهشون باشه.»

اشتباه اون طرف ماجرا: «همه‌اش تقصیر محیطه»

این هم زیادی ساده‌ست.

اگه محیط تنها عامل بود، همه آدم‌هایی که توی یه خونه، یه خوابگاه یا یه جمع دوستانه زندگی می‌کنن باید تقریباً نتیجه مشابهی می‌گرفتن.

ولی نمی‌گیرن.

آدم‌ها از نظر زیست‌شناسی، شخصیت، تجربه‌های قبلی و حتی واکنشی که بدن و مغزشون به پاداش یا مواد نشون می‌ده با هم فرق دارن.

پس بهتره توی یکی از این دو تا افراط گیر نکنیم:

«همه‌اش ژنتیکه.»

یا:

«همه‌اش محیطه.»

واقعیت اینه که ریسک معمولاً از ترکیب چند عامل مختلف ساخته می‌شه و این عوامل مدام روی هم اثر می‌ذارن.

حتی ژن و محیط هم دو تا چیز کاملاً جدا نیستن

ما معمولاً این‌طوری فکر می‌کنیم:

ژن‌ها یه طرف.

محیط یه طرف.

ولی ماجرا حتی از این هم پیچیده‌تره.

بعضی ویژگی‌های خود فرد می‌تونن روی محیطی که انتخاب می‌کنه هم اثر بذارن.

مثلاً کسی که ریسک‌پذیری بیشتری داره، ممکنه بیشتر جذب جمع‌هایی بشه که رفتارهای پرخطر توشون عادیه.

یا کسی که اضطراب اجتماعی شدیدی داره، ممکنه بیشتر بره سمت محیط‌های آنلاین، چون اونجا احساس امنیت بیشتری می‌کنه.

یعنی ویژگی‌های خود فرد می‌تونن احتمال وارد شدنش به بعضی محیط‌ها رو هم تغییر بدن.

توی پژوهش ژنتیک به این رابطه می‌گن Gene–Environment Correlation.

ولی نکته کاربردی ساده‌تره:

نمی‌شه زندگی آدم رو به دو تا جعبه جدا تقسیم کرد و گفت این قسمت «ژنه» و اون یکی قسمت «محیط».

این دوتا مدام روی هم اثر می‌ذارن.

این حرف‌ها درباره پورن، بازی و رفتارهای دیگه هم صدق می‌کنه؟

اینجا باید یکم محتاط‌تر حرف بزنیم.

بخش زیادی از پژوهش‌های دقیق درباره heritability و ژنتیک اعتیاد روی اختلالات مصرف مواد انجام شده.

پس نمی‌تونیم همون عددها رو برداریم و مثلاً بگیم:

«۵۰ درصد اعتیاد به پورن هم ژنتیکیه.»

از این پژوهش‌ها همچین نتیجه‌ای درنمیاد.

درباره بعضی رفتارها مثل Gambling Disorder شواهد ژنتیکی بیشتری داریم، ولی برای همه رفتارهای مشکل‌ساز سطح شواهد یکی نیست.

برای پورن، شبکه‌های اجتماعی یا استفاده افراطی از گوشی، بهتره به‌جای چسبوندن درصدهای ژنتیکی، روی یه اصل ساده‌تر تمرکز کنیم:

آدم‌ها از نظر آسیب‌پذیری، سلامت روان، تکانشگری، شرایط زندگی و محیط با هم فرق دارن. برای همین یه رفتار واحد می‌تونه برای دو نفر مسیر کاملاً متفاوتی پیدا کنه.

«من فقط می‌خوام اعتیادم حذف بشه، بقیه زندگیم همون بمونه»

این خواسته کاملاً قابل‌فهمه.

خیلی‌ها می‌گن:

«من نمی‌خوام کل زندگیم رو زیرورو کنم. فقط می‌خوام دیگه پورن نبینم.»

«فقط می‌خوام الکل رو کنار بذارم، ولی دوستام و مهمونی‌هام همون باشن.»

«فقط می‌خوام کمتر بازی کنم، ولی همچنان هر شب چند ساعت با همون جمع توی Discord باشم.»

گاهی واقعاً می‌شه این کار رو کرد.

ولی گاهی دقیقاً همون سبک زندگی بخشی از چیزیه که رفتار رو زنده نگه داشته.

اگه مصرف همیشه با یه جمع خاص اتفاق می‌افته،

اگه رفتار هر شب توی یه ساعت و جای مشخص تکرار می‌شه،

اگه تنها راه فرد برای آروم کردن استرس همین رفتاره،

یا اگه بخش بزرگی از رابطه‌ها و ارتباطاتش دور همین رفتار شکل گرفته،

اون‌وقت حذف رفتار بدون دست زدن به هیچ قسمت دیگه‌ای از زندگی، احتمالاً خیلی سخت می‌شه.

این به این معنی نیست که باید یه‌شبه دوستات رو عوض کنی، خونه‌ت رو بفروشی و کلاً آدم دیگه‌ای بشی.

فقط بهتره یه فرض رو کنار بذاری:

اینکه اعتیاد یه چیز کاملاً جدا از بقیه زندگیه و می‌شه مثل یه فایل اضافی Deleteش کرد.

معمولاً این رفتار به چند جای دیگه زندگی وصله.

اگه بخوای تغییر موندگار باشه، باید این اتصال‌ها رو هم ببینی.

خبر خوب این مدل چیه؟

وقتی می‌گیم اعتیاد نتیجه ترکیب ژنتیک، محیط و تجربه‌ست، شاید اولش یکم ناامیدکننده به نظر بیاد.

ژن‌هام رو که نمی‌تونم عوض کنم.

گذشته‌م رو هم نمی‌تونم برگردونم.

درسته.

ولی همه عوامل خطر ثابت نیستن.

ممکنه نتونی سابقه خانوادگیت رو عوض کنی.

ولی می‌تونی بفهمی چه محیط‌هایی ریسکت رو بیشتر می‌کنن.

نمی‌تونی ژن‌هات رو تغییر بدی.

ولی می‌تونی روی میزان دسترسی، خواب، رابطه‌ها، شیوه مدیریت استرس و حمایتی که می‌گیری اثر بذاری.

نمی‌تونی گذشته رو پاک کنی.

ولی می‌تونی ببینی امروز چه چیزهایی دارن اون رفتار رو زنده نگه می‌دارن.

هدف از شناخت ریسک این نیست که یه مقصر جدید پیدا کنیم.

هدف اینه که بفهمیم:

کدوم قسمت‌های این معادله هنوز دست ماست؟

یه خودارزیابی کوتاه

چند دقیقه به رفتاری که باهاش درگیری فکر کن.

فعلاً قرار نیست حلش کنی.

فقط سه تا دسته برای خودت بنویس:

چیزهایی که انتخابشون نکردم

مثلاً:

• سابقه خانوادگی،
• بعضی ویژگی‌های خلقی،
• تجربه‌های کودکی،
• اتفاق‌هایی از گذشته که دیگه نمی‌تونم عوضشون کنم.

شرایطی که احتمال رفتار رو بیشتر می‌کنن

مثلاً:

• تنهایی شب،
• یه جمع دوستانه خاص،
• خوابگاه،
• دسترسی دائمی،
• استرس کاری،
• گوشی توی تخت،
• پول در دسترس برای قمار،
• یا ساعت‌های طولانیِ بدون برنامه.

چیزهایی که هنوز می‌تونم روشون اثر بذارم

فعلاً لازم نیست هیچ‌کدوم رو تغییر بدی.

فقط مشخصشون کن.

همین کار ساده کمک می‌کنه فرق بین «چیزی که دست من نبوده» و «چیزی که هنوز می‌تونم تغییرش بدم» واضح‌تر بشه.

این تمرین یه تغییر مهم توی زاویه نگاهت ایجاد می‌کنه.

به‌جای اینکه مدام از خودت بپرسی:

«چرا من این‌طوری‌ام؟»

کم‌کم سؤال بهتری می‌پرسی:

«چه چیزهایی احتمال این رفتار رو توی زندگی من بیشتر می‌کنن؟»

و این سؤال خیلی کاربردی‌تره.

نه محکومی، نه کاملاً جدا از شرایطت

درباره اعتیاد معمولاً دو جور حرف خیلی ساده‌انگارانه زیاد می‌شنویم.

یکی می‌گه:

«اگه ژنتیکش رو داشته باشی، دیگه کاری از دستت برنمیاد.»

اون یکی می‌گه:

«همه‌چی دست خودته؛ فقط تصمیم بگیر.»

هیچ‌کدوم واقعیت کامل رو نمی‌گن.

ما با بدن، ژنتیک، تجربه‌ها و شرایط متفاوتی وارد زندگی می‌شیم.

ولی در عین حال می‌تونیم محیط‌مون رو تغییر بدیم، مهارت یاد بگیریم، رابطه‌های بهتری بسازیم و کاری کنیم بعضی رفتارها کمتر یا بیشتر احتمال پیدا کنن.

پس اگه توی خانواده‌ت سابقه اعتیاد هست، لازم نیست نتیجه بگیری که تو هم محکومی.

و اگه بارها خواستی یه رفتاری رو تغییر بدی و موفق نشدی، لازم نیست سریع برسی به این نتیجه که:

«من اراده ندارم.»

شاید مسئله این باشه که تا الان فقط خود رفتار رو نگاه کردی، نه کل سیستمی که اون رفتار توش شکل گرفته و ادامه پیدا کرده.

دو تا سؤال مهم‌تر اینان:

من کجاها آسیب‌پذیرترم؟

و محیطی که هر روز توش زندگی می‌کنم، این آسیب‌پذیری رو بیشتر می‌کنه یا کمتر؟

توی مقاله بعدی دقیقاً می‌ریم سراغ همین بخش دوم:

چرا ترک کردن، بدون تغییر محیط، خیلی وقت‌ها سخت می‌شه؟

و اینکه چطور بعضی آدم‌ها، مکان‌ها، ساعت‌ها و محرک‌ها می‌تونن قبل از اینکه حتی آگاهانه تصمیمی بگیری، احتمال وسوسه رو بالا ببرن.